1 . دعوت به تعقل از طرف قرآن ما چون دربارهء قرآن گفتگو مىكنيم لازم است دلايل حجيت عقل را از خود قرآن استخراج نماييم . قرآن به انحاء مختلف - بخصوص تأكيد مىكنم كه به انحاء مختلف - سنديت عقل را امضا كرده است . تنها در يك مورد مىتوان از حدود شصت هفتاد آيهء قرآن نام برد كه در آنها به اين مسئله اشاره شده است كه « اين موضوع را طرح كرده‌ايم تا دربارهء آن تعقل كنيد . » به عنوان مثال از يك تعبير شگفت‌انگيز قرآن برايتان نمونه مىآورم . قرآن مىفرمايد : انَّ شَرَّ الدَّوابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذينَ لايَعْقِلونَ « 1 » . بدترين جنبنده‌ها « 2 » كسانى هستند كه كر و گنگ و لايعقل‌اند . البته واضح است كه منظور قرآن از كر و لال ، كر و لال عضوى نيست ، بلكه منظور آن دسته از مردم است كه حقيقت را نمىخواهند بشنوند و يا مىشنوند و به زبان اعتراف نمىكنند . گوشى كه از شنيدن حقايق عاجز است و صرفاً براى شنيدن مهملات و خزعبلات آمادگى دارد از نظر قرآن كر است و زبانى كه تنها براى چرندگويى به كار مىافتد به تعبير قرآن لال است . الَّذينَ لايَعْقِلونَ نيز كسانى هستند كه از انديشهء خويش سود نمىگيرند . قرآن اين‌گونه افراد را كه نام انسان زيبندهء آنها نيست ، در سلك حيوانات و به نام چهارپايان مخاطب خويش قرار مىدهد « 3 » . در يك آيهء ديگر ضمن طرح يك مسئلهء توحيدى در مورد توحيد افعالى و توحيد فاعلى ، مىفرمايد : وَ ما كانَ لِنَفْسٍ انْ تُؤْمِنَ الّا بِاذْنِ اللَّهِ .

--> ( 1 ) . انفال / 22 . ( 2 ) . دابّه به معناى جنبنده ، علاوه بر چهارپايان شامل حشرات هم مىشود . اما در زبان عربى دايرهء استعمال اين لغت محدود شده و تنها به چهارپايان نظير اسب و الاغ و گاو و استر اطلاق مىشود . ( 3 ) . سعدى در اين بيت زيبا همين مضمون را بيان كرده است : به نطق آدمى بهتر است از دواب * دواب از تو به گر نگويى صواب